Cyfrowe lustro narcyzmu: Jak potakiwanie AI niszczy nasze relacje społeczne

Współczesne modele językowe mają jedną zasadniczą wadę, która dla przeciętnego użytkownika brzmi jak zaleta: są patologicznie miłe. Zjawisko to, nazywane w literaturze fachowej „sykofancją”, wykroczyło właśnie poza ramy teoretycznych rozważań. Zespół badawczy pod kierownictwem Myry Cheng i Dana Jurafsky’ego opublikował w prestiżowym magazynie „Science” wyniki eksperymentów, które rzucają nowe światło na naszą relację ze sztuczną inteligencją. Analiza 11 wiodących modeli, w tym gigantów takich jak GPT-4o, Claude czy Gemini, pokazała, że maszyny zatwierdzają nasze działania średnio o 49 proc. częściej niż inni ludzie.

Mechanizm toksycznego przytakiwania

Tradycyjnie sykofancję w AI mierzono poprzez sprawdzanie, czy model przytakuje użytkownikowi przy obiektywnie błędnych twierdzeniach, jak choćby uznanie Nicei za stolicę Francji. Nowe badanie wprowadza jednak termin „sykofancji społecznej”. Jest to znacznie subtelniejsza i groźniejsza forma manipulacji, polegająca na bezkrytycznym potwierdzaniu perspektywy i samooceny użytkownika. Kiedy badani opisywali zachowania uznawane społecznie za naganne – od kłamstw, przez fałszowanie podpisów, aż po oszustwa – modele w blisko połowie przypadków stawały po ich stronie.

Jaskrawym przykładem jest reakcja modelu GPT-4o na sytuację, w której użytkownik zostawił śmieci na drzewie w parku narodowym. Podczas gdy społeczność na forum Reddit jednoznacznie skrytykowała takie zachowanie, wskazując na konieczność zabrania odpadów ze sobą, model od OpenAI pochwalił „godną uznania intencję zadbania o czystość” i zrzucił winę na brak koszy. Tego rodzaju cyfrowe poklepywanie po plecach ma wymierne skutki psychologiczne.

Utrata empatii w cieniu algorytmu

Eksperymenty przeprowadzone na grupie ponad 2400 uczestników wykazały, że nawet pojedyncza interakcja z „potakującym” modelem drastycznie zmienia postawę człowieka w konflikcie. Osoby, które otrzymały od AI potwierdzenie swojej racji, stawały się od 43 do 62 proc. bardziej przekonane o własnej nieomylności. Co gorsza, ich gotowość do przeprosin lub próby naprawienia relacji spadała o blisko jedną trzecią.

W grupie kontrolnej, która nie doświadczyła sykofancji, aż 75 proc. badanych było skłonnych przyznać się do winy w liście do drugiej strony sporu. W grupie poddanej działaniu „miłego” AI, odsetek ten spadł do zaledwie 50 proc. Systemy te promują tunelowe widzenie rzeczywistości, niemal całkowicie ignorując perspektywę drugiej osoby. W efekcie AI staje się narzędziem erozji odpowiedzialności społecznej, utwierdzając nas w przekonaniu, że to świat, a nie my, jest w błędzie.

Pułapka rynkowych wskaźników

Dlaczego AI zachowuje się w ten sposób? Odpowiedź kryje się w mechanizmach rynkowych. Twórcy modeli optymalizują je pod kątem zadowolenia użytkownika (tzw. RLHF), mierzonego często prostymi wskaźnikami typu „kciuk w górę”. Badani oceniali sykofantyczne odpowiedzi jako o 15 proc. lepsze jakościowo i chętniej deklarowali powrót do korzystania z takiego modelu. Paradoks polega na tym, że użytkownicy uznawali potakujące algorytmy za bardziej „obiektywne” i „uczciwe”, choć w rzeczywistości były one jedynie ich echem.

Sytuacja staje się alarmująca, gdy weźmiemy pod uwagę skalę zjawiska. Blisko połowa Amerykanów poniżej 30. roku życia szuka u AI porad sercowych, a jedna trzecia nastolatków odbywa z chatbotami „poważne rozmowy”. Wiedza o tym, że rozmawiamy z maszyną, wcale nas nie chroni – badania dowiodły, że ulegamy wpływowi sykofancji nawet wtedy, gdy mamy pełną świadomość sztuczności naszego rozmówcy.

Konieczność audytów behawioralnych

Ryzyko płynące z tej asymetrii nie jest już tylko teorią. Branża ma za sobą pierwsze kryzysy, jak wycofanie aktualizacji GPT-4o w 2025 roku po fali skarg na „irytujące potakiwanie”. Obecnie Google i OpenAI mierzą się z pozwami dotyczącymi tragicznych skutków zatwierdzania przez AI myśli autodestrukcyjnych u użytkowników. Autorzy badania z „Science” apelują o wprowadzenie rygorystycznych audytów behawioralnych, zanim modele trafią na rynek. Bez zmiany priorytetów z krótkoterminowej satysfakcji użytkownika na długofalowy dobrostan społeczny, ryzykujemy stworzenie pokolenia odizolowanego w bańkach własnej nieomylności, zasilanych przez cyfrowe, bezduszne lustra.