Grokipedia kontra Wikipedia: Czy AI Muska naprawdę zrewolucjonizuje encyklopedię?
Elon Musk, znany z kontrowersyjnych opinii i śmiałych projektów, po raz kolejny wchodzi na pole bitwy z gigantem internetu. Tym razem na celowniku znalazła się Wikipedia, którą Musk określa jako źródło informacji obciążone „politycznymi i ideologicznymi uprzedzeniami”. Odpowiedzią ma być Grokipedia, encyklopedia oparta na sztucznej inteligencji, generowana i weryfikowana przez chatbot Grok.
Czy Musk ma rację w swoich zarzutach wobec Wikipedii? Dyskusja o stronniczości tej platformy trwa od lat. Wikipedia, jako encyklopedia tworzona przez wolontariuszy, opiera się na zasadzie weryfikowalności. Oznacza to, że wszystkie informacje muszą pochodzić z opublikowanych źródeł. W efekcie, Wikipedia odzwierciedla uprzedzenia mediów, świata akademickiego i innych instytucji, z których czerpie wiedzę. Problem ten nie ogranicza się tylko do polityki. Badania pokazują, że wśród redaktorów Wikipedii dominują mężczyźni, co prowadzi do nierównowagi w prezentowanych perspektywach.
Stronniczość na platformach takich jak Wikipedia często wynika z tego, kto w nich uczestniczy. Osoby, które dobrowolnie angażują się w tworzenie treści, zazwyczaj mają podobne motywacje, wartości i przekonania polityczne. Podobnie działa system Community Notes na platformie X (dawniej Twitter) należącej do Muska, gdzie użytkownicy oceniają wiarygodność postów. Analiza pokazuje, że Community Notes często odwołuje się do Wikipedii jako źródła, a także do mediów o profilu centrowym lub lewicowym. Mimo to, nikt nie zarzuca Muskowi stronniczości w tym przypadku.
Wikipedia, mimo swoich wad, jest jedną z nielicznych platform, które otwarcie przyznają się do ograniczeń i starają się je korygować. Neutralność jest jednym z jej fundamentalnych filarów. Artykuły często prezentują różne perspektywy, omawiają kontrowersje, a nawet poświęcają sekcje teoriom spiskowym. Spory są widoczne w historii edycji i na stronach dyskusji, a kwestionowane twierdzenia są oznaczane ostrzeżeniami. Platforma jest daleka od ideału, ale samokorygująca się i oparta na pluralizmie i otwartej debacie.
Jeśli Wikipedia odzwierciedla uprzedzenia swoich redaktorów i źródeł, to sztuczna inteligencja boryka się z tym samym problemem w odniesieniu do danych, na których jest trenowana. Modele językowe, takie jak te używane przez Groka, są zasilane ogromnymi zbiorami danych z internetu, w tym z mediów społecznościowych, książek, artykułów prasowych i samej Wikipedii. Badania wykazały, że modele te powielają istniejące uprzedzenia związane z płcią, polityką i rasą. Musk twierdzi, że Grok został zaprojektowany, aby przeciwdziałać takim zniekształceniom, ale sam Grok był już oskarżany o stronniczość. Badanie, w którym zadano czterem wiodącym modelom językowym 2500 pytań dotyczących polityki, wykazało, że Grok jest bardziej neutralny politycznie niż jego konkurenci, ale nadal ma tendencję lewicową.
Jeśli model, na którym bazuje Grokipedia, opiera się na tych samych danych i algorytmach, trudno sobie wyobrazić, jak encyklopedia oparta na sztucznej inteligencji mogłaby uniknąć powielania tych samych uprzedzeń, które Musk zarzuca Wikipedii. Co gorsza, modele językowe mogą pogłębiać ten problem. Działają one probabilistycznie, przewidując najbardziej prawdopodobne następne słowo lub frazę na podstawie wzorców statystycznych, a nie na podstawie dyskusji między ludźmi. W rezultacie powstaje iluzja konsensusu: autorytatywnie brzmiąca odpowiedź, która ukrywa niepewność lub różnorodność opinii. Modele językowe mają tendencję do homogenizowania różnorodności politycznej i faworyzowania poglądów większości nad mniejszościowymi. Takie systemy ryzykują przekształcenie zbiorowej wiedzy w gładką, ale płytką narrację. Kiedy stronniczość jest ukryta pod dopracowanym językiem, czytelnicy mogą nawet nie zdawać sobie sprawy z istnienia alternatywnych perspektyw.
Z drugiej strony, sztuczna inteligencja może wzmocnić projekt taki jak Wikipedia. Narzędzia AI już pomagają platformie wykrywać wandalizm, sugerować cytaty i identyfikować niespójności w artykułach. Najnowsze badania pokazują, jak automatyzacja może poprawić dokładność, jeśli jest stosowana w sposób przejrzysty i pod nadzorem człowieka. AI mogłaby również pomóc w transferze wiedzy między różnymi wersjami językowymi i zbliżyć do siebie społeczność redaktorów. Odpowiednio wdrożona, mogłaby uczynić Wikipedię bardziej inkluzywną, wydajną i responsywną, bez naruszania jej etosu opartego na człowieku.
Podobnie jak Wikipedia może uczyć się od AI, platforma X mogłaby uczyć się od modelu budowania konsensusu Wikipedii. Community Notes umożliwia użytkownikom przesyłanie i ocenianie notatek dotyczących postów, ale jego konstrukcja ogranicza bezpośrednią dyskusję między współtwórcami. Zachęcanie do dialogu, zamiast obecnego prostego głosowania w górę lub w dół, mogłoby uczynić Community Notes bardziej przejrzystym, pluralistycznym i odpornym na polaryzację polityczną.
Głębsza różnica między Wikipedią a Grokpedią leży w ich celu i być może modelu biznesowym. Wikipedia jest prowadzona przez organizację non-profit Wikimedia Foundation, a większość jej wolontariuszy jest motywowana głównie interesem publicznym. Natomiast xAI, X i Grokipedia to przedsięwzięcia komercyjne. Choć motywacje związane z zyskiem nie są z natury nieetyczne, mogą zniekształcać bodźce. Kiedy X zaczął sprzedawać weryfikację za pomocą niebieskiego znaczka, wiarygodność stała się towarem, a nie wyznacznikiem zaufania. Jeśli wiedza będzie monetyzowana w podobny sposób, stronniczość może wzrosnąć, kształtowana przez to, co generuje zaangażowanie i przychody.
Prawdziwy postęp polega nie na porzucaniu ludzkiej współpracy, ale na jej doskonaleniu. Ci, którzy dostrzegają stronniczość w Wikipedii, w tym sam Musk, mogliby wnieść większy wkład, zachęcając redaktorów z różnych środowisk politycznych, kulturowych i demograficznych do uczestnictwa – lub angażując się osobiście w ulepszanie istniejących artykułów. W epoce coraz bardziej kształtowanej przez dezinformację, przejrzystość, różnorodność i otwarta debata są nadal naszymi najlepszymi narzędziami do zbliżania się do prawdy.
